Skąd firmy mają mój numer telefonu i jak to zatrzymać

W skrócie

Zapytaj firmę, skąd ma Twój numer, i złóż sprzeciw – ma obowiązek odpowiedzieć, a telefon z ofertą bez Twojej zgody jest zakazany (art. 398 Prawa komunikacji elektronicznej). Gdy dzwonią dalej, zgłoś sprawę Prezesowi UODO albo Prezesowi UOKiK. Nękanie albo podszywanie się pod kogoś to już nie marketing, tylko przestępstwo z art. 190a Kodeksu karnego.

Skąd firmy i telemarketerzy mają Twój numer telefonu

Prawie zawsze z jednego z czterech miejsc, i żadne z nich nie wymaga włamania ani wycieku.

Zostawiasz go sam – przy zamówieniu, w konkursie, w programie lojalnościowym, przy zapisie na newsletter albo w formularzu „oddzwonimy do Ciebie”. To źródło zwykle najtrudniej odtworzyć po latach.

Ktoś go sprzedał. Rynek baz numerów istnieje i działa legalnie na poziomie samej transakcji. To, czy kupujący może na te numery dzwonić, jest osobnym pytaniem – i najczęściej odpowiedź brzmi „nie”. Rozbieramy to w tekście o zakupie bazy danych.

Pochodzi z rejestru publicznego – jeżeli prowadzisz jednoosobową działalność, Twój numer mógł trafić do CEIDG i stamtąd do bazy. Wpis w rejestrze nie jest zgodą na kontakt marketingowy.

Przeszedł dalej w łańcuchu. Firma, której zostawiasz numer, sprzedała bazę, ta trafiła do kolejnej, i po trzech przejściach nikt już nie umie powiedzieć, gdzie był początek.

Droga Twojego numeru do obcego telefonu

Łańcuch, którym numer telefonu dochodzi do firmy, której nigdy go nie dawałeś: zostawiasz numer, trafia do bazy, baza zmienia właściciela, dzwoni ktoś obcy – i dopiero ten ostatni krok wymaga Twojej uprzedniej zgody.

1. Punkt wyjścia

   Zostawiasz numer

   Zamówienie, konkurs, program lojalnościowy, formularz „oddzwonimy”. Zwykle świadomie i zwykle dawno.

2. Krok 1

   Numer trafia do bazy

   U tego, komu go dajesz. Na tym etapie wszystko może być w porządku.

3. Krok 2

   Baza zmienia właściciela

   Sprzedaż albo najem pliku. Sama transakcja nie jest zakazana i nie wymaga pytania Ciebie o zdanie.

4. Krok 3

   Dzwoni ktoś, komu nic nie dajesz

   Nowy właściciel pliku nie ma Twojej zgody, bo zgoda nie przechodzi razem z bazą.

   art. 398 ust. 1 Prawa komunikacji elektronicznej

   Gdy nie: I tu łańcuch się rwie: bez Twojej uprzedniej zgody ten telefon jest zakazany, niezależnie od tego, ile razy plik zmieniał właściciela.

Czy telemarketing bez zgody jest legalny

Nie. I nie ma znaczenia, czy dzwoni automat, czy człowiek.

Zakazane jest używanie: 1) automatycznych systemów wywołujących, 2) telekomunikacyjnych urządzeń końcowych, w szczególności w ramach korzystania z usług komunikacji interpersonalnej - do celów przesyłania informacji handlowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną ( Dz. U. z 2020 r. poz. 344 oraz z 2024 r. poz. 1222 ) , w tym marketingu bezpośredniego, do abonenta lub użytkownika końcowego, chyba że uprzednio wyraził on na to zgodę.

Przepis wymienia dwie niezależne kategorie: automatyczne systemy wywołujące oraz telekomunikacyjne urządzenia końcowe. To drugie to zwykły telefon – ten, którym dzwoni telemarketer. Używanie obu jest zakazane na tych samych warunkach, a zgoda ma być uprzednia, czyli udzielona zanim padł pierwszy telefon.

To jest miejsce, w którym najczęściej słyszysz nieprawdę. „Dzwoni człowiek, więc to nie jest automat, więc wolno” – nie wynika z tego przepisu. Prezes UKE nie wydał w tej sprawie wytycznej, więc opieramy się na budowie samego przepisu.

Więcej o tym, kogo ta ustawa wiąże i dlaczego akurat ten przepis w niej jest, znajdziesz w tekście Prawo komunikacji elektronicznej – kogo dotyczy.

Jak pozbyć się niechcianych telefonów – trzy pierwsze ruchy

Zanim cokolwiek zgłosisz, wykonaj trzy ruchy wobec samej firmy. To nie jest grzeczność. Prezes UODO wprost oczekuje, że najpierw napiszesz do administratora – czyli do tego, kto decyduje, co dzieje się z Twoimi danymi – a dopiero potem złożysz skargę.

1. Wnieś sprzeciw wobec marketingu bezpośredniego. Nie musisz go uzasadniać – art. 21 ust. 2 RODO nie wymaga podania przyczyny i nie pozwala firmie odpowiedzieć, że jej interes jest ważniejszy. Mamy gotowe pismo: sprzeciw i żądanie usunięcia danych.
2. Zapytaj, skąd mają Twój numer. Jeżeli nie dostali go od Ciebie, mają obowiązek wskazać źródło – art. 15 ust. 1 lit. g RODO.
3. Zapisuj. Data i godzina każdego połączenia, numer, z którego dzwoniono, nazwa firmy, jeśli padła. Bez tego zgłoszenie jest opowieścią, a z tym – materiałem.

Jeśli sam zaznaczasz zgodę, a potem tego żałujesz, masz do dyspozycji jeszcze jedną czynność: wycofanie zgody. To co innego niż sprzeciw. Art. 7 ust. 3 RODO daje Ci prawo wycofać ją w dowolnym momencie i wymaga, żeby było to równie łatwe jak jej wyrażenie. Jeśli zapisujesz się jednym kliknięciem, wypisanie nie może wymagać listu poleconego.

Sprzeciw działa z mocy prawa od chwili, w której do firmy dotrze. Nie znaczy to, że telefony ustaną tego samego dnia – znaczy, że od tego momentu każdy kolejny jest naruszeniem, które masz udokumentowane.

Gdzie zgłosić – i do którego urzędu

Trzy urzędy, jeden zbiór podobnie wyglądających spraw, i żadnej wspólnej skrzynki.

Uczciwa uwaga o UKE: urząd nie ma osobnego formularza tylko do zgłaszania telemarketingu bez zgody. Zgłoszenie idzie przez ogólny formularz konsumencki i sam musisz je zredagować, wskazując art. 398. Nie ma tu jednego kliknięcia i lepiej o tym wiedzieć przed, niż po.

Kiedy to już nie telemarketing, tylko nękanie

Jest granica, za którą sprawa przestaje być administracyjna i staje się karna. Nie wyznacza jej liczba telefonów, tylko skutek i uporczywość.

Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Trzy rzeczy odróżniają to od telemarketingu bez zgody. Musi być uporczywe nękanie, a nie pojedyncza czy nawet kilkukrotna próba sprzedaży. Musi mieć skutek, który przepis nazywa uzasadnionym okolicznościami poczuciem zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnym naruszeniem prywatności. W praktyce nie chodzi o irytację, tylko o to, że przestajesz normalnie odbierać telefon. I rozstrzyga o tym sąd karny, nie urząd.

Jest też różnica proceduralna, o której trzeba wiedzieć od razu:

Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 2 następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Na wniosek – czyli nikt nie zacznie za Ciebie. Zawiadomienie składasz na policji albo w prokuraturze, i to Ty uruchamiasz postępowanie.

Kiedy ktoś podszywa się pod kogoś innego

Osobny paragraf tego samego artykułu obejmuje sytuację, która wygląda jak telemarketing, a nią nie jest:

Tej samej karze podlega, kto, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, przez co wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Telefon od „pracownika Twojego banku”, który prosi o kod z SMS-a, na pewno nie jest sprawą o marketing. Jaka dokładnie kwalifikacja karna tu zadziała, rozstrzyga prokurator, nie my i nie Ty. W grę wchodzi podszywanie się z przytoczonego przepisu, a przy wyłudzeniu pieniędzy także przestępstwo oszustwa. Prawnicy nie są zresztą zgodni, kogo § 2 uznaje za pokrzywdzonego, gdy ktoś podszywa się pod bank: Ciebie czy sam bank. Na to, gdzie masz zgłosić sprawę, nie ma to wpływu.

Dla Ciebie znaczenie ma co innego, i to jest pewne: trafiasz już w niechciany kontakt i oszustwo, więc zgłaszasz to gdzie indziej. Incydent do CERT Polska, a przy stracie pieniędzy zawiadomienie na policję. Podejrzanego SMS-a możesz przekazać pod numer 8080.

Nie próbuj tego załatwiać sprzeciwem wobec marketingu. Sprzeciw kierujesz do administratora Twoich danych – a oszust nim nie jest i nie zamierza się do niczego zastosować.

Pytania, które wracają przy niechcianych telefonach

Czy firma może do mnie dzwonić, jeśli mój numer jest w CEIDG?+

Nie, samo to nie wystarczy. Wpis w rejestrze publicznym nie jest zgodą na kontakt marketingowy, a art. 398 Prawa komunikacji elektronicznej wymaga zgody uprzedniej. Dane jednoosobowej działalności są przy tym jednocześnie danymi osobowymi przedsiębiorcy.

Dzwonił człowiek, nie automat. Czy to coś zmienia?+

Nie. Art. 398 ust. 1 wymienia automatyczne systemy wywołujące oraz telekomunikacyjne urządzenia końcowe jako dwie niezależne kategorie. Zwykły telefon w ręku telemarketera mieści się w tej drugiej. Zastrzeżenie: Prezes UKE nie wydał w tej sprawie wytycznej – to wniosek z budowy przepisu, nie z oficjalnego stanowiska.

Czy muszę uzasadnić, dlaczego nie chcę takich telefonów?+

Nie. Sprzeciw wobec przetwarzania danych do celów marketingu bezpośredniego jest bezwarunkowy (art. 21 ust. 2 RODO) i firma nie może odpowiedzieć, że jej interes jest ważniejszy.

Ile telefonów to już nękanie?+

Przepis nie podaje liczby. Art. 190a Kodeksu karnego wymaga uporczywego nękania i skutku w postaci uzasadnionego poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnego naruszenia prywatności. O tym, czy granica została przekroczona, rozstrzyga sąd, a postępowanie rusza dopiero na wniosek pokrzywdzonego.

Czy mogę ustalić, kto do mnie dzwonił z zastrzeżonego numeru?+

Tego nie rozstrzygamy – serwis nie zajmuje się identyfikacją numerów i nie prowadzi ich wyszukiwarki. Przy podejrzeniu przestępstwa ustalenie numeru należy do organów ścigania, którym operator udostępnia dane na ich żądanie.

Trzy sprawy, trzy różne adresy

Wszystko zaczyna się od nazwania tego, co się dzieje. Jeżeli ktoś sprzedaje Ci coś bez Twojej zgody, jest to sprawa administracyjna: najpierw sprzeciw i pytanie o źródło, potem UKE albo UOKiK. Jeżeli ktoś Cię nęka, jest to przestępstwo ścigane na wniosek – tu idzie się na policję, nie do urzędu. A jeżeli ktoś podaje się za kogoś innego, to również przestępstwo, ale inne, i zgłasza się je do CERT Polska oraz na policję.

Jeżeli chcesz zacząć od najprostszego kroku, zacznij tutaj: usuń swoje dane. A jeśli po drodze ktoś pokaże Ci przepis, na który się powołuje – sprawdź jego datę. Dwa najczęściej cytowane w tej sprawie artykuły straciły moc w listopadzie 2024 i wciąż krążą po internecie, także na stronach rządowych.